LearnInShort · Hindi
संधि: प्रकार सहित
1 topic · 5 cards
संधि — जब दो ध्वनियाँ मिलती हैं
What BSEB puts in this chapter
> Hindi — संधि: प्रकार सहित (sandhi, with its types).
What happens to sounds when two words or word-parts meet: the three kinds of sandhi, स्वर (vowel), व्यंजन (consonant) and विसर्ग, and the five kinds of स्वर संधि — दीर्घ, गुण, वृद्धि, यण and अयादि. Questions give a joined word and ask for its संधि-विच्छेद (the split) or the name of the sandhi, or give the parts and ask for the joined form.
The pin for this topic: SANDHI JOINS SOUNDS; SAMAS JOINS WORDS. In sandhi the last sound of one part and the first sound of the next merge and change, while the meaning of the parts stays as it was. Always look first at the junction.
BSEB इस अध्याय में क्या रखता है
> हिन्दी — संधि: प्रकार सहित।
दो शब्दों या शब्दांशों के मिलने पर ध्वनियों में क्या परिवर्तन होता है: संधि के तीन भेद, स्वर संधि, व्यंजन संधि और विसर्ग संधि, तथा स्वर संधि के पाँच भेद — दीर्घ, गुण, वृद्धि, यण और अयादि। प्रश्न किसी जुड़े शब्द का संधि-विच्छेद या संधि का नाम पूछते हैं, या खंड देकर जुड़ा हुआ रूप पूछते हैं।
इस प्रकरण की कील: संधि वर्णों को जोड़ती है, समास पदों को। संधि में पहले खंड की अंतिम ध्वनि और दूसरे खंड की पहली ध्वनि मिलकर बदल जाती हैं, जबकि खंडों का अर्थ वही रहता है। सबसे पहले जोड़ पर देखिए।
The rules, with the stock examples
स्वर संधि — two vowels meet
| Kind | Rule | Examples |
|---|---|---|
| दीर्घ | like vowels merge into the long vowel: अ/आ + अ/आ = आ · इ/ई + इ/ई = ई · उ/ऊ + उ/ऊ = ऊ | विद्या + आलय = विद्यालय · रवि + इंद्र = रवींद्र · भानु + उदय = भानूदय |
| गुण | अ/आ + इ/ई = ए · अ/आ + उ/ऊ = ओ · अ/आ + ऋ = अर् | देव + इंद्र = देवेंद्र · सूर्य + उदय = सूर्योदय · महा + ऋषि = महर्षि |
| वृद्धि | अ/आ + ए/ऐ = ऐ · अ/आ + ओ/औ = औ | सदा + एव = सदैव · जल + ओघ = जलौघ |
| यण | इ/ई, उ/ऊ, ऋ before an unlike vowel become य्, व्, र् | इति + आदि = इत्यादि · अनु + एषण = अन्वेषण · पितृ + आज्ञा = पित्राज्ञा |
| अयादि | ए, ऐ, ओ, औ before a vowel become अय्, आय्, अव्, आव् | ने + अन = नयन · गै + अक = गायक · पो + अन = पवन · पौ + अक = पावक |
व्यंजन संधि — a consonant meets a vowel or a consonant
विसर्ग संधि — a visarga meets a vowel or a consonant
नियम, प्रचलित उदाहरणों के साथ
स्वर संधि — दो स्वर मिलते हैं
| भेद | नियम | उदाहरण |
|---|---|---|
| दीर्घ | सजातीय स्वर मिलकर दीर्घ हो जाते हैं: अ/आ + अ/आ = आ · इ/ई + इ/ई = ई · उ/ऊ + उ/ऊ = ऊ | विद्या + आलय = विद्यालय · रवि + इंद्र = रवींद्र · भानु + उदय = भानूदय |
| गुण | अ/आ + इ/ई = ए · अ/आ + उ/ऊ = ओ · अ/आ + ऋ = अर् | देव + इंद्र = देवेंद्र · सूर्य + उदय = सूर्योदय · महा + ऋषि = महर्षि |
| वृद्धि | अ/आ + ए/ऐ = ऐ · अ/आ + ओ/औ = औ | सदा + एव = सदैव · जल + ओघ = जलौघ |
| यण | इ/ई, उ/ऊ, ऋ के बाद भिन्न स्वर आए तो क्रमशः य्, व्, र् | इति + आदि = इत्यादि · अनु + एषण = अन्वेषण · पितृ + आज्ञा = पित्राज्ञा |
| अयादि | ए, ऐ, ओ, औ के बाद स्वर आए तो क्रमशः अय्, आय्, अव्, आव् | ने + अन = नयन · गै + अक = गायक · पो + अन = पवन · पौ + अक = पावक |
व्यंजन संधि — व्यंजन का स्वर या व्यंजन से मेल
Worked through
The method: find the junction, write the two parts, and see what met there — two vowels, a consonant, or a visarga. Then match the rule.
1. सूर्योदय. सूर्य + उदय: अ + उ = ओ. गुण.
2. इत्यादि. इति + आदि: इ before the unlike vowel आ becomes य्, giving त्या. यण.
3. सदैव. सदा + एव: आ + ए = ऐ. वृद्धि.
4. पवन. पो + अन: ओ before अ becomes अव्. अयादि.
5. उज्ज्वल. उत् + ज्वल: त् becomes ज् before ज. व्यंजन संधि.
6. मनोरथ. मनः + रथ: अः before the voiced र becomes ओ. विसर्ग संधि, though the ओ looks like गुण.
A check that always works: join your two parts again by the rule you named. If the original word comes back, the split is right.
हल करके देखें
विधि: जोड़ पहचानिए, दोनों खंड लिखिए, और देखिए कि वहाँ क्या मिला — दो स्वर, कोई व्यंजन, या विसर्ग। फिर नियम मिलाइए।
1. सूर्योदय। सूर्य + उदय: अ + उ = ओ। गुण।
2. इत्यादि। इति + आदि: भिन्न स्वर आ से पहले इ का य् हो गया, और त्या बना। यण।
3. सदैव। सदा + एव: आ + ए = ऐ। वृद्धि।
4. पवन। पो + अन: अ से पहले ओ का अव् हो गया। अयादि।
5. उज्ज्वल। उत् + ज्वल: ज से पहले त् का ज् हो गया। व्यंजन संधि।
6. मनोरथ। मनः + रथ: घोष र से पहले अः का ओ हो गया। विसर्ग संधि, यद्यपि यह ओ गुण जैसा दिखता है।
एक जाँच जो हमेशा काम करती है: अपने बताए नियम से दोनों खंडों को फिर जोड़िए। यदि मूल शब्द लौट आए, तो विच्छेद सही है।
Commonly said, and wrong
"महेश is दीर्घ संधि." महा + ईश: आ and ई are unlike vowels, and आ + ई = ए. It is गुण. दीर्घ needs like vowels.
"Every ओ at a junction is गुण." In सूर्योदय the ओ comes from अ + उ, so it is गुण; in मनोरथ it comes from मनः, so it is विसर्ग संधि. Ask what stood there before the join.
"नीरोग splits as नि + रोग." It is निः + रोग: the visarga drops before र and इ lengthens to ई. That is why grammar books give नीरोग, not निरोग.
"संधि and समास are the same thing." संधि joins sounds, and its split is called विच्छेद; समास joins words by dropping the words that link them, and its split is called विग्रह. One word can have both: विद्यालय is विद्या + आलय as sandhi, and 'विद्या के लिए आलय' as samas.
"इत्यादि is दीर्घ संधि because it has a long आ." The आ already belonged to आदि; what changed is इ into य्. It is यण.
आमतौर पर कहा जाता है, एवं गलत है
"महेश में दीर्घ संधि है।" महा + ईश: आ और ई भिन्न स्वर हैं, और आ + ई = ए। यह गुण है। दीर्घ के लिए सजातीय स्वर चाहिए।
"जोड़ पर आया हर ओ गुण है।" सूर्योदय में ओ अ + उ से बना, इसलिए गुण है; मनोरथ में वह मनः से बना, इसलिए विसर्ग संधि है। पूछिए कि जोड़ से पहले वहाँ क्या था।
"नीरोग का विच्छेद नि + रोग है।" यह निः + रोग है: र से पहले विसर्ग लुप्त हुआ और इ दीर्घ होकर ई बना। इसीलिए व्याकरण की पुस्तकें नीरोग को शुद्ध मानती हैं, निरोग को नहीं।
"संधि और समास एक ही हैं।" संधि वर्णों को जोड़ती है, और उसे तोड़ना विच्छेद कहलाता है; समास जोड़ने वाले शब्दों को हटाकर पदों को जोड़ता है, और उसे तोड़ना विग्रह कहलाता है। एक शब्द में दोनों हो सकते हैं: विद्यालय संधि में विद्या + आलय है, और समास में 'विद्या के लिए आलय'।
"इत्यादि में दीर्घ संधि है, क्योंकि उसमें दीर्घ आ है।" आ तो आदि में पहले से था; बदला इ, जो य् बना। यह यण है।
Points to Remember
The pin. Sandhi joins sounds; samas joins words.
Three kinds: स्वर · व्यंजन · विसर्ग.
Five स्वर संधि: दीर्घ, like vowels become long · गुण, अ/आ with इ, उ, ऋ gives ए, ओ, अर् · वृद्धि, अ/आ with ए/ऐ, ओ/औ gives ऐ, औ · यण, इ, उ, ऋ before an unlike vowel become य्, व्, र् · अयादि, ए, ऐ, ओ, औ before a vowel become अय्, आय्, अव्, आव्.
Stock words: विद्यालय, रवींद्र, भानूदय · देवेंद्र, महेश, सूर्योदय, महर्षि · सदैव, जलौघ · इत्यादि, अन्वेषण · नयन, गायक, पवन, पावक · वागीश, जगन्नाथ, उज्ज्वल, संतोष · मनोरथ, निश्चल, नमस्ते, दुर्गम, नीरोग.
The check: rejoin your split by the rule you named; the word must come back.
याद रखने योग्य बिंदु
कील। संधि वर्णों को जोड़ती है, समास पदों को।
तीन भेद: स्वर · व्यंजन · विसर्ग।
स्वर संधि के पाँच भेद: दीर्घ, सजातीय स्वर दीर्घ हो जाते हैं · गुण, अ/आ के साथ इ, उ, ऋ से ए, ओ, अर् · वृद्धि, अ/आ के साथ ए/ऐ, ओ/औ से ऐ, औ · यण, भिन्न स्वर से पहले इ, उ, ऋ के य्, व्, र् · अयादि, स्वर से पहले ए, ऐ, ओ, औ के अय्, आय्, अव्, आव्।
प्रचलित शब्द: विद्यालय, रवींद्र, भानूदय · देवेंद्र, महेश, सूर्योदय, महर्षि · सदैव, जलौघ · इत्यादि, अन्वेषण · नयन, गायक, पवन, पावक · वागीश, जगन्नाथ, उज्ज्वल, संतोष · मनोरथ, निश्चल, नमस्ते, दुर्गम, नीरोग।
जाँच: बताए गए नियम से विच्छेद को फिर जोड़िए; मूल शब्द लौटना चाहिए।
learninshort.com
Free AI-powered exam prep for BPSC TRE-4 · Short. Smart. Sharp.
These notes were generated by LearnInShort — scan any textbook page to get instant MCQs and study cards.
विसर्ग संधि — विसर्ग का स्वर या व्यंजन से मेल