संस्कृत व्याकरण
The fourteen Māheśvara sūtras — the alphabet Pāṇini built his grammar on
Pāṇini's Aṣṭādhyāyī — eight chapters, about 4,000 sūtras — rests on fourteen sūtras that tradition says came from Śiva's drum, sounded nine and five times:
| # | Sūtra | # | Sūtra |
|---|---|---|---|
| 1 | अइउण् | 8 | झभञ् |
| 2 | ऋऌक् | 9 | घढधष् |
| 3 | एओङ् | 10 | जबगडदश् |
| 4 | ऐऔच् | 11 | खफछठथचटतव् |
| 5 | हयवरट् | 12 | कपय् |
| 6 | लण् | 13 | शषसर् |
| 7 | ञमङणनम् | 14 | हल् |
The final letter of each sūtra — ण्, क्, ङ्, च् … — is an इत् marker, not a sound. A प्रत्याहार joins a first letter to a marker and names everything between them:
The three sages (मुनित्रय): पाणिनि wrote the sūtras, कात्यायन the वार्त्तिक on them, पतञ्जलि the महाभाष्य.
संस्कृत व्याकरण
Where each sound is made — उच्चारण स्थान
| स्थान | Sounds | Sūtra |
|---|---|---|
| कण्ठ (throat) | अ आ, क-वर्ग, ह, विसर्ग | अकुहविसर्जनीयानां कण्ठः |
| तालु (palate) | इ ई, च-वर्ग, य, श | इचुयशानां तालु |
| मूर्धा (roof) | ऋ ॠ, ट-वर्ग, र, ष | ऋटुरषाणां मूर्धा |
| दन्त (teeth) | ऌ, त-वर्ग, ल, स | ऌतुलसानां दन्ताः |
| ओष्ठ (lips) | उ ऊ, प-वर्ग | उपूपध्मानीयानामोष्ठौ |
| कण्ठतालु | ए ऐ | एदैतोः कण्ठतालु |
| कण्ठोष्ठ | ओ औ | ओदौतोः कण्ठोष्ठम् |
| दन्तोष्ठ | व | वकारस्य दन्तोष्ठम् |
| नासिका | ञ म ङ ण न, each with its own place as well; and the अनुस्वार | ञमङणनानां नासिका च · नासिकाऽनुस्वारस्य |
Classes of sounds
संस्कृत व्याकरण
Words, their marks, and the verb system
Two kinds of पद — सुप्तिङन्तं पदम्:
Three of everything
Ten लकार — tenses and moods
Three voices (वाच्य)
संस्कृत व्याकरण
उपसर्ग and प्रत्यय — how words are made
The 22 उपसर्ग: प्र, परा, अप, सम्, अनु, अव, निस्, निर्, दुस्, दुर्, वि, आङ्, नि, अधि, अपि, अति, सु, उत्, अभि, प्रति, परि, उप.
उपसर्गेण धात्वर्थो बलादन्यत्र नीयते। प्रहाराहारसंहारविहारपरिहारवत्॥ — one root, हृ, gives प्रहार (a blow), आहार (food), संहार (destruction), विहार (recreation) and परिहार (avoidance).
कृत् प्रत्यय — added to a root
| प्रत्यय | Makes | Example |
|---|---|---|
| क्त्वा | having done | पठित्वा |
| ल्यप् | the same, when the root has an उपसर्ग | आगत्य, प्रणम्य |
| तुमुन् | to do | पठितुम् |
| क्त | past participle, passive | पठितः |
| क्तवतु | past participle, active | पठितवान् |
| शतृ · शानच् | present participle (परस्मैपद · आत्मनेपद) | पठन् · सेवमानः |
| तव्यत् · अनीयर् | should be done | पठितव्यम् · पठनीयम् |
तद्धित प्रत्यय — added to a noun: मतुप् (बुद्धिमान्, धनवान्), इनि (गुणी, ज्ञानी), त्व (गुरुत्वम्), तल् (लघुता, मानवता), ठक् (धार्मिकः, वैदिकः).
स्त्री प्रत्यय: टाप् (अजा, बाला), ङीप्/ङीष् (कुमारी, नर्तकी).
संस्कृत व्याकरण
Points to Remember