संधि और समास — मूल नियमों से आगे
The sandhi rules a class 9–10 paper adds
| Rule | Sūtra | What happens | Examples |
|---|---|---|---|
| परसवर्ण | अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः | an अनुस्वार inside a word takes the nasal of the following consonant's class | शम् + करः = शङ्करः · सम् + तोषः = सन्तोषः · किम् + चित् = किञ्चित् |
| चर्त्व | खरि च | a voiced stop before a hard consonant becomes the hard first letter of its class | उद् + पन्नः = उत्पन्नः · सद् + कारः = सत्कारः · विपद् + कालः = विपत्कालः |
| छत्व | शश्छोऽटि | after a stop, श् before a vowel, य, व, र or ह becomes छ् | तत् + श्रुत्वा = तच्छ्रुत्वा · सत् + शीलः = सच्छीलः |
| तुक् आगम | छे च | a short vowel before छ adds च् | वृक्ष + छाया = वृक्षच्छाया · अनु + छेदः = अनुच्छेदः · परि + छेदः = परिच्छेदः |
| प्रगृह्य | ईदूदेद्द्विवचनं प्रगृह्यम् | a dual ending in ई, ऊ or ए takes no sandhi | हरी + एतौ = हरी एतौ · कवी + आगतौ = कवी आगतौ |
The trap: उत्पन्नः is चर्त्व, not जश्त्व — the change runs from voiced द् to hard त्, the opposite direction.
संधि और समास — मूल नियमों से आगे
Splitting a word — reading the joint
The sandhi is identified at the joint: look at the sounds that meet, then ask which rule produces what is there.
| Word | Split | Sandhi |
|---|---|---|
| रमेशः | रमा + ईशः | गुण — आ + ई = ए |
| तथैव | तथा + एव | वृद्धि — आ + ए = ऐ |
| प्रत्येकम् | प्रति + एकम् | यण् — इ before a vowel becomes य् |
| अन्वेषणम् | अनु + एषणम् | यण् — उ before a vowel becomes व् |
| भवनम् | भो + अनम् | अयादि — ओ becomes अव् |
| नाविकः | नौ + इकः | अयादि — औ becomes आव् |
| उज्ज्वलः | उत् + ज्वलः | श्चुत्व, then जश्त्व |
| सोऽहम् | सः + अहम् | विसर्ग becomes उ, then पूर्वरूप |
| दुर्लभः | दुः + लभः | विसर्ग becomes र् |
Signals at the joint
The trap: रमेशः is रमा + ईशः, not रम + ईशः — the ए comes from a long आ meeting ई, which गुण allows just as it does a short अ.
संधि और समास — मूल नियमों से आगे
The kinds inside तत्पुरुष and द्वन्द्व
तत्पुरुष — beyond the case-based kinds
| Kind | How it forms | Examples |
|---|---|---|
| विभक्ति तत्पुरुष | named by the case dropped | ग्रामं गतः = ग्रामगतः (द्वितीया) · कलासु कुशलः = कलाकुशलः (सप्तमी) |
| नञ् | न + word; न becomes अ before a consonant, अन् before a vowel | न उचितम् = अनुचितम् · न सत्यम् = असत्यम् |
| उपपद | the second member is a verbal noun that cannot stand alone | कुम्भं करोति इति = कुम्भकारः · जलं ददाति इति = जलदः · पङ्के जायते इति = पङ्कजम् |
| अलुक् | the case ending of the first word is kept | युधि स्थिरः = युधिष्ठिरः · सरसि जातम् = सरसिजम् |
| प्रादि | a prefix like प्र as the first member | प्रगतः आचार्यः = प्राचार्यः |
द्वन्द्व — three kinds
| Kind | Number of the compound | Example |
|---|---|---|
| इतरेतर | dual or plural — each member counted | हरिः च हरः च = हरिहरौ |
| समाहार | neuter singular — the pair taken as one whole | अहिः च नकुलः च = अहिनकुलम् |
| एकशेष | only one member remains, in dual or plural | माता च पिता च = पितरौ |
The trap: एकशेष keeps only one word — पितरौ means 'mother and father', not 'two fathers'; the dual ending carries the member that was dropped.
संधि और समास — मूल नियमों से आगे
Telling look-alike compounds apart
The same compound can belong to two kinds; the विग्रह decides.
| Compound | Read one way | Read the other way |
|---|---|---|
| नीलकण्ठः | नीलः कण्ठः — a blue throat — कर्मधारय | नीलः कण्ठः यस्य सः, Śiva — बहुव्रीहि |
| त्रिलोकी | त्रयाणां लोकानां समाहारः — द्विगु | — |
| त्रिलोचनः | — | त्रीणि लोचनानि यस्य सः, Śiva — बहुव्रीहि |
| चक्रपाणिः | — | चक्रं पाणौ यस्य सः, Viṣṇu — बहुव्रीहि |
| पुरुषोत्तमः | पुरुषेषु उत्तमः — सप्तमी तत्पुरुष | — |
| चन्द्रमुखी | — | चन्द्रः इव मुखं यस्याः सा — बहुव्रीहि |
Three tests
The trap: a number at the front does not make a द्विगु by itself — त्रिलोचनः names Śiva, so it is बहुव्रीहि.
संधि और समास — मूल नियमों से आगे
Points to Remember